(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

అరణ్యపర్వ - అధ్యాయ 191

॥ శ్రీః ॥
3.191. అధ్యాయః 191
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Topics
మార్కండేయేన యుధిష్ఠిరాదీన్ప్రతి కృతాదియుగచతుష్టయధర్మకథనపూర్వకం ప్రలయవర్ణనం ॥ 1 ॥
తథా ప్రలయజలే పరిప్లవతా మార్కండేయేన వటశాఖాశాయినః
శిశురూపస్య హరేరుదరాంతఃప్రవిశ్య బ్రహ్మాండదర్శనపూర్వకం పునర్వహిర్నిర్గమనం ॥ 2 ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Text

వైశంపాయన ఉవాచ। 3-191-0x(2390)(23271)
తతః స పునరేవాథ మార్కండేయం తపస్వినం।
పప్రచ్ఛ వినయోపేతో ధర్మరాజో యుధిష్ఠిరః ॥ 3-191-1(23272)
నైకే యుగసహస్రాంతాస్త్వయా దృష్టా మహామునే।
న చాపీహ సమః కశ్చిదాయుష్మాందృశ్యతే తవ ॥ 3-191-2(23273)
వర్జయిత్వా మహాత్మానం బ్రహ్మాణం పరమేష్ఠినం।
న తేఽస్తి సదృశః కశ్చిదాయుషా బ్రహ్మసత్తమ ॥ 3-191-3(23274)
అథాఽంతరిక్షే లోకేఽస్మిందేవదానవవర్జితే।
త్వమేవ ప్రలయే విప్ర బ్రహ్మాణముపతిష్ఠసే ॥ 3-191-4(23275)
ప్రలయే చాపి నిర్వృత్తే ప్రబుద్ధే చ పితామహే।
త్వమేకః సృజ్యమానాని భూతానీహ ప్రపశ్యసి ॥ 3-191-5(23276)
చతుర్విధాని విప్రర్షే యథావత్పరమేష్ఠినా।
వాయుభూతా దిశః కృత్వా విక్షిప్యాపస్తతస్తతః ॥ 3-191-6(23277)
త్వయా లోకగురుః సాక్షాత్సర్వలోకపితామహః।
ఆరాధితో ద్విజశ్రేష్ఠ తత్పరేణ సమాధినా ॥ 3-191-7(23278)
స్వప్రమాణమథో విప్ర త్వయా కృతమనేకశః।
ఘోరేణావిశ్య తపసా వేధసో నిర్జితాస్త్వయా ॥ 3-191-8(23279)
నారాయణాంకప్రఖ్యస్త్వం సాంపరాయేఽతిపఠ్యసే ॥ 3-191-9(23280)
భగవాననేకశః కృత్వా త్వయా విష్ణోశ్చ విశ్వకృత్।
కర్ణికోద్ధరణం దివ్యం బ్రహ్మణః కామరూపిణః।
రత్నాలంకారయోగాభ్యాం దృగ్భ్యాం దృష్టస్త్వయా పురా ॥ 3-191-10(23281)
తస్మాత్తవాంతకో మృత్యుర్జరా వా దేహనాశినీ।
న త్వాం విశతి విప్రర్షే ప్రసాదాత్పరమేష్ఠినః ॥ 3-191-11(23282)
యదా నైవ రవిర్నాగ్నిర్న వాయుర్న చ చంద్రమాః।
నైవాంతరిక్షం నైవోర్వీ శేషం భవతి కించన ॥ 3-191-12(23283)
తస్మిన్నేకార్ణవే లోకే నష్టే స్థావరజంగమే।
నష్టే దేవాసురగణే సముత్సన్నమహోరగే ॥ 3-191-13(23284)
శయానమమితాత్మానం పద్మే పద్మనికేతనం।
త్వమేకః సర్వభూతేశం బ్రహ్మాణముపతిష్ఠసి ॥ 3-191-14(23285)
ఏతత్ప్రత్యక్షతః సర్వం పూర్వం వృత్తం ద్విజోత్తమ।
తస్మాదిచ్ఛాంయహం శ్రోతుం సర్వాంహేత్వాత్మికాం కథాం ॥ 3-191-15(23286)
అనుభూతం హి బహుశస్త్వయైకేన ద్విజోత్తమ।
న తేఽస్త్యవిదితం కించిత్సర్వలోకేషు నిత్యదా ॥ 3-191-16(23287)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-191-17x(2391)
హంత తే కథయిష్యామి నమస్కృత్వా స్వయంభువే।
పురుషాయ పురాణాయ శాశ్వతాయావ్యయాయ చ।
అవ్యక్తాయ సుసూక్ష్మాయ నిర్గుణాయ గుణాత్మనే ॥ 3-191-17(23288)
య ఏష పృథుదీర్ఘాక్షః పీతవాసా జనార్దనః।
ఏష కర్తా వికర్తా చ భూతాత్మా భూతకృత్ప్రభుః ॥ 3-191-18(23289)
అచింత్యం మహదాశ్చర్యం పవిత్రమితి చోచ్యతే।
అనాదినిధనం భూతం విశ్వమవ్యయమక్షయం ॥ 3-191-19(23290)
ఏష కర్తా న క్రియతే కారణం చాపి పౌరుషే।
కో హ్యేనం పరుషం వేత్తి దేవా అపి న తం పౌరషే ॥ 3-191-20(23291)
సర్వమాశ్చర్యమేవైతన్నిర్వృత్తం రాజసత్తమ।
ఆదితో మనుజవ్యాఘ్ర కృత్స్నస్య జగతః క్షయే ॥ 3-191-21(23292)
చత్వార్యాహుః సహస్రాణి వర్షాణాం తత్కృతం యుగం।
తస్య తావచ్ఛతీ సంధ్యా సంధ్యాంశశ్చ తథావిధః ॥ 3-191-22(23293)
వీణి వర్షసహస్రాణి త్రేతాయుగమిహోచ్యతే।
తస్య తావచ్ఛతీ సంధ్యా సంధ్యాంశశ్చ తతః పరం ॥ 3-191-23(23294)
తథా వర్షసహస్రే ద్వే ద్వాపరం పరిమాణతః।
తస్యాపి ద్విశతీ సంధ్యా సంధ్యాంశశ్చ తథావిధః ॥ 3-191-24(23295)
సహస్రమేకం వర్షాణాం తతః కలియుగం స్మృతం।
తస్య వర్షశతం సంధ్యా సంధ్యాంశశ్చ తతః పరం ॥ 3-191-25(23296)
సంధ్యాసంధ్యాంశయోస్తుల్యం ప్రమాణముపధారయ।
క్షీణే కలియుగే చైవ ప్రవర్తతి కృతం యుగం ॥ 3-191-26(23297)
ఏషా ద్వాదశసాహస్రీ యుగాఖ్యా పరికీర్తితా।
ఏతత్సహస్రపర్యంతమహో బ్రాహ్మముదాహృతం ॥ 3-191-27(23298)
విశ్వం హి బ్రహ్మభవనే సర్వతః పరివర్తతే।
లోకానాం మనుజవన్యాఘ్ర ప్రలయం తం విదుర్బుధాః ॥ 3-191-28(23299)
అల్పావశిష్టే తు తదా యుగాంతే భరతర్షభ।
సహస్రాంతే నరాః సర్వే ప్రాయశోఽనృతవాదినః ॥ 3-191-29(23300)
యజ్ఞప్రతినిధిః పార్థ దానప్రతినిధిస్తథా।
వ్రతప్రతినిధిశ్చైవ తస్మిన్కాలే ప్రవర్తతే ॥ 3-191-30(23301)
బ్రాహ్మణాః శూద్రకర్మాణస్తథా శూద్రా ధనార్జకాః।
క్షత్రధర్మేణ వాఽప్యత్ర వర్తయంతి యుగక్షయే ॥ 3-191-31(23302)
నివృత్తయజ్ఞస్వాధ్యాయా దండాజినవివర్జితాః।
బ్రాహ్మణా సర్వభక్షాశ్చ భవిష్యంతి కలౌ యుగే ॥ 3-191-32(23303)
అజపా బ్రాహ్మణాస్తాత శూద్రా జపపరాయణాః।
విపరీతే తదా లోకే పూర్వరూపం క్షయస్య తత్ ॥ 3-191-33(23304)
బహవో ంలేచ్ఛరాజానః పృథివ్యాం మనుజాధిప।
మృషానుశాసినః పాపా మృషావాదపరాయణాః ॥ 3-191-34(23305)
ఆంధ్రాః శకాః పులిందాశ్చ యవనాశ్చ నరాధిపాః।
కాంభోజా బాహ్లికాః శూరాస్తథాఽఽభీరా నరోత్తమా ॥ 3-191-35(23306)
న తదా బ్రాహ్మణః కశ్చిత్స్వధర్మముపజీవతి।
క్షత్రియాశ్చాపి వైశ్యాశ్చ వికర్మస్థా నరాధిప ॥ 3-191-36(23307)
అల్పాయుషః స్వల్పబలాః స్వల్పవీర్యపరాక్రమాః।
అల్పసారాల్పదేహాశ్చ తథా సత్యాల్పభాషిణః ॥ 3-191-37(23308)
బహుశూన్యా జనపదా మృగవ్యాలావృతా దిశః।
యుగాంతే సమనుప్రాప్తే వృథా చ బ్రహ్మవాదినః ॥ 3-191-38(23309)
భోవాదినస్తథా శూద్రా బ్రాహ్మణాశ్చార్యవాదినః।
యుగాంతే మనుజవ్యాఘ్ర భవంతి బహుజంతవః ॥ 3-191-39(23310)
న తథా ఘ్రాణయుక్తాశ్చ సర్వగంధా విశాంపతే।
రసాశ్చ మనుజవ్యాఘ్ర న తథా స్వాదుయోగినః ॥ 3-191-40(23311)
బహుప్రజా హ్రస్వదేహా శీలాచారవివర్జితాః।
ముఖేభగాః స్త్రియో రాజన్భవిష్యంతి యుగక్షయే ॥ 3-191-41(23312)
అట్టశూలా జనపదాః శివశూలాశ్చతుష్పథాః।
కేశశూలాః స్త్రియో రాజన్భవిష్యంతి యుగక్షయే ॥ 3-191-42(23313)
అల్పక్షీరాస్తథా గావో భవిష్యంతి జనాధిప।
అల్పపుష్పఫలాశ్చాపి పాదపా బహువాయసాః ॥ 3-191-43(23314)
బ్రహ్మవధ్యానులిప్తానాం తథా మిథ్యాభిశంసినాం।
నృపాణాం పృథివీపాల ప్రతిగృహ్ణంతి వై ద్విజాః ॥ 3-191-44(23315)
లోభమోహపరీతాశ్చ మిథ్యాధర్మధ్వజావృతాః।
భిక్షార్థం పృథివీపాల చంచూర్యంతే ద్విజైర్దిశః ॥ 3-191-45(23316)
కరాభారభయాద్భీతా గృహస్థాః పరిమోషకాః।
మునిచ్ఛద్మాకృతిచ్ఛన్నా వాణిజ్యముపభుంజతే ॥ 3-191-46(23317)
మిత్యా చ నఖరోమాణి ధారయంతి తదా ద్విజాః।
అర్థలోభాన్నరవ్యాఘ్ర వృథా చ బ్రహ్మచారిణః ॥ 3-191-47(23318)
ఆశ్రమేషు వృథాచార పారపా గురుతల్పగాః।
ఐహలౌకికమీహంతే మాంసశోణితవర్ధనం ॥ 3-191-48(23319)
`పారలౌకికకార్యేషు ప్రమత్తా భృశనాస్తికాః'।
బహుపాషండసంకీర్ణాః పరాన్నగుణవాదినః।
ఆశ్రమా మనుజవ్యాఘ్ర న భవంతి యుగక్షయే ॥ 3-191-49(23320)
యథర్తువర్షీ భగవాన్న తథా పాకశాసనః।
న చాపి సర్వభీజాని సంయగ్రోహంతి భారత ॥ 3-191-50(23321)
ఫలం ధర్మస్య రాజేంద్ర సర్వత్ర పరిహీయతే।
హింసాభిరామశ్చ జనస్తథా సంపద్యతేఽశుచిః।
అధర్మఫలమత్యర్థం తదా భవతి చానఘ ॥ 3-191-51(23322)
తదా చ పృథివీపాల యో భవేద్ధర్మసంయుతః।
అల్పాయుః స హి మంతవ్యో న హి ధర్మోస్తి కశ్చన ॥ 3-191-52(23323)
భూయిష్ఠం కూటమానైశ్చ పణ్యం విక్రీణతే జనాః।
వణిజశ్చ నరవ్యాఘ్ర బహుమాయా భవంత్యుత ॥ 3-191-53(23324)
ధర్మిష్ఠాః పరిహీయంతే పాపీయాన్వర్ధతే జనః।
ధర్మస్య బలహానిః స్యాదధర్మశ్చ బలాయతే ॥ 3-191-54(23325)
అల్పాయుషో దరిద్రాశ్చ ధర్మిష్ఠా మానవాస్తథా।
దీర్ఘాయుషః సమృద్ధాశ్చ విధర్మాణో యుగక్షయే ॥ 3-191-55(23326)
నగరాణఆం విహారేషు విధర్మాణో యుగక్షయే।
అధర్మిష్ఠైరుపాయైశ్ ప్రజా వ్యవహరంత్యుత ॥ 3-191-56(23327)
సంచయేన తథాఽల్పేన భవంత్యాఢ్యమదాన్వితాః।
ధనం విశ్వాసతో న్యస్తం మిథో భూయిష్ఠశో నరాః ॥ 3-191-57(23328)
హర్తుం వ్యవసితా రాజన్పాపాచారసమనవితాః।
నైతదస్తీతి మనుజా వర్తంతే నిరపత్రపాః ॥ 3-191-58(23329)
పురుషాదాని సత్వాని పక్షిణోఽథ మృగాస్తథా।
నగరాణాం విహారేషు చైత్యేష్వపి చ శేరతే ॥ 3-191-59(23330)
సప్తవర్షాష్టవర్షాశ్చ స్త్రియో గర్భధరా నృప।
దశద్వాదశవర్షాణాం పుంసాం పుత్రః ప్రజాయతే ॥ 3-191-60(23331)
భవంతి షోడశే వర్షే నరాః పలితినస్తథా।
ఆయుఃక్షయో మనుష్యాణాం క్షిప్రమేవ ప్రపద్యతే ॥ 3-191-61(23332)
క్షీణాయుషో మహారాజ తరుణా వృద్ధశీలినః।
తరుణానాం చ యచ్ఛీలం తద్వృద్ధేషు ప్రజాయతే ॥ 3-191-62(23333)
విపరీతాస్తదా నార్యో వంచయిత్వాఽర్హతః పతీన్।
వ్యుచ్చరంత్యపి దుఃశీలా దాసైః పశుభిరేవ చ ॥ 3-191-63(23334)
వీరపత్న్యస్తథా నార్యః సంశ్రయంతి నరాన్నృప।
భర్తారమపి జీవంతమన్యాన్వ్యభిచరంత్యుత ॥ 3-191-64(23335)
తస్మిన్యుగసహస్రాంతే సంప్రాప్తే చాయుషః క్షయే।
అనావృష్టిర్మహారాజ జాయతే బహువార్షికీ ॥ 3-191-65(23336)
తతస్తాన్యల్పసారాణి సత్వాని క్షుధితాని వై।
ప్రలయం యాంతి భూయిష్ఠం పృథివ్యాం పృథివీపతే ॥ 3-191-66(23337)
తతో దినకరైర్దీప్తైః సప్తభిర్మనుజాధిప।
పీయతే సలిలం సర్వం సముద్రేషు సరిత్సు చ ॥ 3-191-67(23338)
యచ్చ రకాష్ఠం తృణం చాపి శుష్కం చార్ద్రం చ భారత।
సర్వం తద్భస్మసాద్భూతం దృశ్యతే భరతర్షభ ॥ 3-191-68(23339)
తతః సంవర్తకో వహ్నిర్వాయునా సహ భారత।
లోకమావిశతే పూర్వమాదిత్యైరుపశోషితం ॥ 3-191-69(23340)
తతః స పృథివీం భిత్త్వా ప్రవిశ్య చ రసాతలం।
రదేవదానవయక్షాణాం భయం జనయతే మహత్ ॥ 3-191-70(23341)
నిరదహన్నాగలోకం చ యచ్చ కించిత్క్షితావిహ।
అధస్తాత్పృథివీపాల సర్వం నాశయతే క్షణాత్ ॥ 3-191-71(23342)
తతో యోజనవింశానాం సహస్రాణి శతాని చ।
నిర్దహత్యశివో వాయుః స చ సంవర్తకోఽనలః ॥ 3-191-72(23343)
సదేవాసురగంధర్వం సయక్షోరగరాక్షసం।
తతో దహతి దీప్తః స సర్వమేవ జగద్విభుః ॥ 3-191-73(23344)
తతో గజకులప్రఖ్యాస్తజిన్మాలావిభూషితాః।
ఉత్తిష్ఠంతి మహామేఘా నభస్యద్భుతదర్శనాః ॥ 3-191-74(23345)
కేచిన్నీలోత్పలశ్యామాః కేచిత్కుముదసన్నిభాః।
కేచిత్కింజల్కసంకాశాః కేచిత్పీతాః పయోధరాః ॥ 3-191-75(23346)
కేచిద్ధారిద్రసంకాశాః కారండవనిభాస్తథా।
కేచిత్కమలపత్రాభాః కేచిద్ధింగులసప్రభాః ॥ 3-191-76(23347)
కేచిత్పురవరాకారాః కేచిద్గజకులోపమాః।
కేచిదంజనసంకాశాః కేచిన్మకరసన్నిభాః ॥ 3-191-77(23348)
విద్యున్మాలాపినద్ధాంగాః సముత్తిష్ఠంతి వై ఘనాః।
ఘోరరూపా మహారాజ ఘోరస్వననినాదితాః ॥ 3-191-78(23349)
తతో జలఘరాః సర్వం వ్యాప్నువనతి నభస్తలం।
`గర్జంతః పృథివీపాల పృథివీధరసన్నిభాః' ॥ 3-191-79(23350)
తైరియం పృథివీ సర్వా సపర్వతవనాకరా।
ఆపూర్యతే మహారాజ సలిలౌఘపరిప్లుతా ॥ 3-191-80(23351)
తతస్తే జలదా ఘోరా రావిణః పురుషర్షభ।
పర్వతాన్ప్లావయంత్యాశు చోదితాః పరమేష్ఠినా ॥ 3-191-81(23352)
వర్షమాణా మహత్తోయం పూరయంతో వసుంధరాం।
సుఘోరమశివం రౌద్రం నాశయనతి చ పావకం ॥ 3-191-82(23353)
తతో ద్వాదశవర్షాణి పయోదాస్త ఉపప్లవే।
ధారాభిః పూరయంతో వై చోద్యమానా మహాత్మనా ॥ 3-191-83(23354)
తతః సముద్రః స్వాం వేలామతిక్రామతి భారత।
పర్వతాశ్చ విదీర్యంతే మహీ చాపి విదీర్యతే ॥ 3-191-84(23355)
సర్వతః సహసా భ్రాంతాస్తే పయోదా నభస్తలం।
సంవేష్టయిత్వా నశ్యంతి వాయువేగపరాహతాః ॥ 3-191-85(23356)
కతతస్తం మారుతం ఘోరం స్వయంభూర్మనుజాధిప।
ఆదిః పద్మాలయో దేవః పీత్వా స్వపితి భారత ॥ 3-191-86(23357)
తస్మిన్నేకార్ణవే ఘోరే నష్టే స్థావరజంగమే।
నష్టే దేవాసురగణఏ యక్షరాక్షసవర్జితే ॥ 3-191-87(23358)
నిర్మనుష్యే మహీపాల నిఃశ్వాపదమహీరుహే।
అనంతరిక్షే లోకేఽస్మిన్భ్రమాంయేకోఽహమాతురః ॥ 3-191-88(23359)
ఏకార్ణవే జలే ఘోరే విచరన్పార్థివోత్తమ।
అపశ్యన్సర్వభూతాని వైక్లబ్యమగమం తతః ॥ 3-191-89(23360)
తతః సుదీర్ఘం గత్వాఽహం ప్లవమానో ధరాధిప।
శ్రాంతః క్వచిన్న శరణం లబ్ధవానస్ంయతంద్రితః ॥ 3-191-90(23361)
తతః కదాచిత్పశ్యామి తస్మిన్సలిలసంనిఘౌ।
న్యగ్రోధం సుమహాంతం వై విశాలం పృథివీపతే ॥ 3-191-91(23362)
శాఖాయాం తస్య వృక్షస్య విస్తీర్ణాయాం నరాధిప।
పర్యంకే పృథివీపాల దివ్యాస్తరణసంస్తృతే ॥ 3-191-92(23363)
ఉపవిష్టం మహారాజ పద్మేందుసదృశాననం।
ఫుల్లపద్మవిశాలాక్షం బాలం పశ్యామి భారత ॥ 3-191-93(23364)
తతో మే పృతివీపాల విస్మయః సుమహాభూత్।
కథం త్వయం శిశుః శేతే లోకే నాశముపాగతే ॥ 3-191-94(23365)
తపసా చింతయంశ్చాపి తం శిశుం నోపలక్షయే।
భూతం భవ్యం భవిష్యం చ జానన్నపి నరాధిప ॥ 3-191-95(23366)
అతసీపుష్పవర్ణాభః శ్రీవత్సకృతభూషణః।
సాక్షాల్లక్ష్ంయా ఇవావాస స తదా ప్రతిభాతి మే ॥ 3-191-96(23367)
తతో మామబ్రవీద్బాలః స పద్మనిభలోచనః।
శ్రీవత్సధారీ ద్యుతిమాన్వాక్యం శ్రుతిసుఖావహం ॥ 3-191-97(23368)
జానామి త్వాం పరిశ్రాంతం తాత విశ్రామకాంక్షిణం।
మార్కండేయ మహాసత్వం యావదిచ్ఛసి భార్గవ ॥ 3-191-98(23369)
అభ్యంతరం శరీరం మే ప్రవిశ్య మునిసత్తమ।
ఆస్ఖేహ విహితో వాసః ప్రసాదస్తే కృతో మయా ॥ 3-191-99(23370)
తతో బాలేన తేనైవ ముక్తస్యాసీత్తదా మమ।
నిర్వేదో జీవితే దీర్ఘే మనుష్యత్వే చ భారత ॥ 3-191-100(23371)
తతో బాలేన తేనాస్యం సహసా వివృతం కృతం।
తస్యాహమవశో వక్రే దైవయోగాత్ప్రవేశితః ॥ 3-191-101(23372)
తతః ప్రవిష్టస్తత్కుక్షిం సహసా మనుజాధిప।
సరాష్ట్రనగరాకీర్ణాం కృత్స్నాం పశ్యామి మేదినీం ॥ 3-191-102(23373)
గంగాం శతద్రుం సీతాం చ యమునామథ కౌశికీం।
చర్మణ్వతీంవేత్రవతీం చంద్రభాగాం సరస్వతీం ॥ 3-191-103(23374)
సింధుం చైవ విపాశాం చ నదీం గోదావరీమపి।
వస్వోకసారాం నలినీం నర్మదాం చైవ భారత ॥ 3-191-104(23375)
నదీం తాంరాం చ వేణాం చ పుణ్యతోయాం శుభావహాం।
సువేణాం కృష్ణవేణాం చ ఇరామాం చ మహానదీం ॥ 3-191-105(23376)
వితస్తాం చ మహారాజ కావేరీం చ మహానదీం।
`తుంగభద్రాం కృష్ణవేణీం కమలాం చ మహానదీం'।
శోణం చ పురుషవ్యాఘ్ర విశల్యాం కింపునామపి ॥ 3-191-106(23377)
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ నద్యోఽహం పృథివ్యాం యా నరోత్తమ।
పరిక్రామన్ప్రపశ్యామి తస్య కుక్షౌ మహాత్మనః ॥ 3-191-107(23378)
తతః సముద్రం పశ్మామి యాదోగణనిషేవితం।
రత్నాకరమమిత్రఘ్న పయసోనిధిముత్తమం ॥ 3-191-108(23379)
తతః పశ్యామి గగనం చంద్రసూర్యవిరాజితం।
జాజ్వల్యమానం తేజోభిః పావకార్కసమప్రభం ॥ 3-191-109(23380)
పశ్యామి చ మహీం రాజన్కాననైరుపశోభితాం।
`సపర్వతవనద్వీపాం నింనగాశతసంకులాం ॥ 3-191-110(23381)
యజంతే హి తతో రాజన్బ్రాహ్మణా బహుభిర్మఖైః।
క్షత్రియాశ్ ప్రవర్తంతే సర్వవర్ణానురంజనైః ॥ 3-191-111(23382)
వైశ్యాః కృషిం యథాన్యాయం కారయంతి నరాధిప।
శుశ్రూషాయాం చ నిరతా ద్విజానాం వృషలాస్తథా ॥ 3-191-112(23383)
తతః పరిపతన్రాజంస్తస్య కుక్షౌ మహాత్మనః।
హిమవంతం చ పశ్యామి హేమకూటం చ పర్వతం ॥ 3-191-113(23384)
నిషధం చాపి పశ్యామి శ్వేతం చ రజతాన్వితం।
పశ్యామి చ మహీపాల పర్వతం గంధమాదనం ॥ 3-191-114(23385)
మందరం మనుజవ్యాఘ్ర నీలం చాపి మహాగిరిం।
పశ్యామి చ మహారాజ మేరు కనకపర్వతం ॥ 3-191-115(23386)
మహేంద్రం చైవ పశ్యామి వింధ్యం చ గిరిముత్తమం।
మలయం చాపి పశ్యామి పారియాత్రం చ పర్వతం ॥ 3-191-116(23387)
ఏతే చాన్యే చ బహవో యావంతః పృథివీధరాః।
తస్యోదరే మయా దృష్టాః సర్వే రత్నవిభూషితాః ॥ 3-191-117(23388)
సింహాన్వ్యాఘ్రాన్వరాహాంశ్చ పశ్యామి మనుజాధిప।
పృథివ్యాం యాని చాన్యాని సత్త్వాని జగతీపతే।
తాని సర్వాణ్యహం తత్ర పశ్యన్పర్యచరం తదా ॥ 3-191-118(23389)
కుక్షౌ తస్ నరవ్యాఘ్ర ప్రవిష్టః సంచరందిశః।
శక్రాదీంశ్చాపి పశ్యామి కృత్స్నాందేవగణానహం ॥ 3-191-119(23390)
సాధ్యాన్రుద్రాంస్తథాఽఽదిత్యాన్గుహ్యకాన్పితరస్తథా।
సర్పాన్నాగాన్సుపర్ణాంశ్చ వసూనప్యశ్వినావపి ॥ 3-191-120(23391)
గంధర్వాప్సరసో యక్షానృషీంశ్చైవ మహీపతే।
దైత్యదానవసంఘాంశ్చ నాగాంశ్చ మనుజాధిప ॥ 3-191-121(23392)
సింహికాతనయాంశ్చాపి యే చాన్యే సురశత్రవః।
యచ్చ కించిన్మయా లోకే దృష్టం స్థావరజంగమం ॥ 3-191-122(23393)
సర్వం పశ్యాంయహం రాజంస్తస్య కుక్షౌ మహాత్మనః।
త్వరమాణః ఫలాహారః కృత్స్నం జగదిదం విభో ॥ 3-191-123(23394)
అంతఃశరీరే తస్యాహం వర్షాణామధికం శతం। 3-191-b124 న చ పశ్యామి యస్యాహం దేహస్యాంతం కదాచన ॥ 3-191-124(23395)
సతతం ధావమానశ్చ చింతయానో విశాంపతే।
`భ్రమంస్తత్ర మహీపాల యదా వర్షగణాన్బహూన్'।
ఆసాదయామి నైవాంతం తస్య రాజన్మహాత్మనః ॥ 3-191-125(23396)
తతస్తమేవ శరణం గతోస్మి విధివత్తదా।
వరేణ్యం వరదం దేవం మనసా కర్మణైవ చ ॥ 3-191-126(23397)
తతోఽహం సహసా రాజన్వాయువేగేన నిఃసృతః।
మహాత్మనో ముఖాత్తస్య వివృతాత్పురుషోత్తమ ॥ 3-191-127(23398)
తతస్తస్యైవ శాఖాయాం న్యగ్రోధస్య విశాంపతే।
ఆస్తే మనుజశార్దూల కృత్స్నమాదాయ వై జగత్ ॥ 3-191-128(23399)
తే నైవ బాలవేషేణ శ్రీవత్సకృతలక్షణం।
ఆసీనం తం నరవ్యాఘ్ర పశ్యాంయమితతేజసం ॥ 3-191-129(23400)
తతో మామబ్రవీద్బాలః స ప్రీతః ప్రహసన్నివ।
శ్రీవత్సధారీ ద్యుతిమాన్పీతవాసా మహాద్యుతిః ॥ 3-191-130(23401)
అపీదానీం శరీరేఽస్మిన్మామకే మునిసత్తమ।
ఉషితస్త్వం పరిశ్రాంతో మార్కండేయ బ్రవీహి మే ॥ 3-191-131(23402)
ముహూర్తాదథ మే దృష్టిః ప్రాదుర్భూతా పునర్నవా।
మాయానిర్ముక్తమాత్మనమపశ్యం లబ్ధచేతసం ॥ 3-191-132(23403)
తస్య తాంరతలౌ తాత చరణౌ సుప్రతిష్ఠితౌ।
సుజాతౌ మృదురక్తాభిరంగులీభిర్విరాజితౌ ॥ 3-191-133(23404)
ప్రయత్నేన మయా మూర్ధ్నా గృహీత్వా హ్యభివనదితౌ।
దృష్ట్వాఽపరిమితం తస్ ప్రభావమమితౌజసః ॥ 3-191-134(23405)
వినయేనాంజలిం కృత్వాప్రయత్నేనోపగంయ హ।
దృష్టో మయా స భూతాత్మా దేవః కమలలోచనః ॥ 3-191-135(23406)
తమహం ప్రాంజలిర్భూత్వా నమస్కృత్యేదమబ్రవం।
జ్ఞాతుమిచ్ఛామి దేవ త్వాం మాయాం చైతాం తవోత్తమాం ॥ 3-191-136(23407)
ఆస్యేనానుప్రవిష్టోఽహం శరీరే భగవంస్తవ।
దృష్టవానఖిలాఁల్లోకాన్సమస్తాన్జఠరే హి తే ॥ 3-191-137(23408)
తవ దేవ శరీరస్థా దేవదానవరాక్షసాః।
యక్షగంధర్వనాగాశ్చ జగత్స్థావరజంగమం ॥ 3-191-138(23409)
త్వత్ప్రసాదాచ్చ మే దేవ స్మృతిర్న పరిహీయతే।
ద్రుతమంతఃశరీరే తే సతతం పరివర్తినః ॥ 3-191-139(23410)
నిర్గతోఽహమకామస్తు ఇచ్ఛయా తే మహాప్రభో।
యతిష్యే పుండరీకాక్ష జ్ఞాతుం త్వాఽహమనిందితం ॥ 3-191-140(23411)
ఇహ భూత్వా శిశుః సాక్షాత్కిం భవానవతిష్ఠతే।
పీత్వా జగదిదం సర్వమేతదాఖ్యాతుమర్హసి ॥ 3-191-141(23412)
కిమర్థం చ జగత్సర్వం శరీరస్థం తవానఘ।
కియంతం చ త్వయా కాలమిహ స్థేయమరిందమ ॥ 3-191-142(23413)
ఏతదిచ్ఛామి దేవేశ శ్రోతుం బ్రాహ్మణకాంయయా।
త్వత్తః కమలపత్రాక్షం విస్తరేణ యథాతథం।
మహద్ధ్యేతదచింత్యం చ యదహం దృష్టవాన్ప్రభో ॥ 3-191-143(23414)
ఇత్యుక్తః స మయా శ్రీమాందేవదేవో మహాద్యుతిః।
సాంత్వయన్మామిదం వాక్యమువాచ వదతాంవరః ॥ 3-191-144(23415)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే అరణ్యపర్వణి మర్కండేయసమాస్యాపర్వణి ఏకనవత్యధికశతతమోఽధ్యాయః ॥ 191 ॥

Mahabharata - Vana Parva - Chapter Footnotes
3-191-4 అనంతరిక్షే లోకే ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-191-6 చతుర్విధాని జరాయుజాండజస్వేదజోద్భిజ్జాని ॥
3-191-9 నారాయణాస్య అంకః స్థానం సమీపం వా।
తత్ర ప్రఖ్యః ప్రఖ్యాతః భగవద్భక్తేషూత్తమః।
సాంపరాయే పరలోకే అతిపఠ్యసే అత్యంతం స్తూయసే।
లోకైరితి శేషః ॥
3-191-10 విష్ణోర్బ్రహ్మణః ఉపలబ్ధిస్థానత్వేన సంబంధికర్ణికోద్ధరణం కృత్వా యోగకలయా హృదయపుండరీకముద్ఘాట్యేత్యర్థః।
రత్వయా దృగ్భ్యాం భగవాననేకశోఽనేకవరి దృష్ట ఇత్యన్వయః।
రత్నాని తత్తజ్జాత్యుత్కృష్టవస్తూని తేషాం అలకారో నివారణక్రియా।
పరం వైరాగ్యమితి యావత్। యోగః అభియోగోఽభ్యాసః। వైరాగ్యాభ్యాసాభ్యామిత్యర్థః ॥
3-191-11 తవ త్వాం న విశతీత్యపకృష్యతే ॥
3-191-12 శేషం అవశిష్టం। పంచమహాభూతప్రలయే సతీత్యర్థః ॥
3-191-15 ఏతత్సర్వం త్వయా దృష్టమితి శేషః ॥
3-191-17 స్వయంభువే అజన్మనే। పురుషాయ పూర్ణాయ। పురాణాయ నిత్యైకరూపాయ। శాశ్వతాయ అనాదయే।
అవ్యయాయ నిత్యాయ ॥ 3-191-20 యద్యేష పురుషో వేద చేదా అపి ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-191-22 తావచ్ఛతీ చతుఃశతీ। సంధ్యా పూర్వస్మిన్ యుగే ఉత్తరయుగధర్మాణాముపసర్జనతయా సంక్రమః।
సంధ్యాంశస్తూత్తరస్మిన్ పూర్వయుగధర్మాణాం।
తథావిధ ఉత్తరప్రకారస్త్రిశతీమితోయమేవ పూర్వయుగాపేక్షయా సంధ్యాంశ ఉత్తరయుగాపేక్షయా సంధ్యేతి చోచ్యతే।
తథాచ కృతత్రేతయోః సంధ్యాసంధ్యాంశౌ సప్తశతీ।
త్రేతాద్వాపరయోః పంచశతీ। ద్వాపారకల్యోస్త్రిశతీ।
కలికృతయోస్తు పంచశతీతి విజ్ఞేయం।
ఏవం చ కృతస్యాదౌ చతుఃశతీ కల్యపేక్షయా సంధ్యాంశోపి కృతాపేక్షయా సంధ్యా।
ఏవం సర్వత్ర। తేన సంధ్యాసంధ్యాంశయోస్తుల్యం ప్రమాణం భవతి ॥
3-191-31 తథా శూద్రధనార్జకాః ఇతిథ. పాఠః ॥
3-191-37 సత్యేఽల్పం సత్యాల్పం।
సత్యవాదోఽత్యంతమల్ప ఇత్యర్తః ॥
3-191-38 వృథా అనుభవాభావాత్ ॥
3-191-41 ముఖేభగాః ప్రథమం ముఖేనైవ భగకార్యం కృత్వా పురుషస్ కామముద్దీపయంత్యః। అత్యంతం రతార్తత్వాత్ ॥
3-191-42 అట్టమన్నం శివో వేదో బ్రాహ్మణాశ్చ చతుష్పథాః।
కేశో భగం సమాఖ్యాతం శూలం తద్విక్రయం విదురితి పూర్వేషాం వ్యాఖ్యాసంక్షేపః ॥
3-191-45 మిథ్యాధర్మః కపటధర్మః
సఏవ ధ్వజఇవ ఖ్యాత్యర్థం జ్ఞాప్యో యేషాం తే తథా చంచూర్యంతే పీడ్యంతే।
దిశః దిక్స్థాః జనాః ॥
3-191-48 పానపాః మద్యపాః ॥
3-191-56 నగరాణాం నగరస్థానాం ॥
3-191-57 ఆఢ్యోహమితి మదః ఆఢ్యమదః ॥
3-191-59 పురుషాదాని వృకవ్యాఘ్రాదీని చైత్యేష దేవతాస్థానేషు ॥
3-191-63 అర్హతః యోగ్యాన్ ॥
3-191-86 తతస్తం సలిలం ఘోరం ఇతి క. ధ. పాఠః ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.